Zachęcamy do zapoznania się z  rozmową z Panem Józefem Neterowiczem o transformacji energetycznej w Szwecji i Polsce. Jakie były kluczowe czynniki sukcesu transformacji energetycznej w Szwecji?

Proces transformacji energetycznej w Szwecji rozpoczęto od przejścia z podstawowego paliwa, jakim był olej opałowy i węgiel, na drewno, ze względu na ogromny potencjał leśny kraju. Ruszyła produkcja brykietów i pelletów z odpadów drewnianych. Dopóki starczyło surowca z wysuszonej tarcicy, cena tych dwóch paliw była stabilna. Problemy zaczęły się wtedy, gdy jako surowca zaczęto używać mokrego drewna „prosto z lasu”, o średniej wilgotności w granicach 50%.

Kluczowe czynniki sukcesu to:

Silne lobby ekologiczne i restrykcyjne prawo środowiskowe, które wymusiły poszukiwanie alternatyw dla paliw kopalnych.

Brak własnych zasobów paliw kopalnych, co zmotywowało do inwestycji w odnawialne źródła energii (OZE) i efektywność energetyczną.

Kryzys naftowy z lat 70., który przyspieszył decyzje o dywersyfikacji miksu energetycznego. Inwestycje w infrastrukturę ciepłowniczą oraz rozwój lokalnych źródeł energii, w tym biogazowni i elektrociepłowni na odpady.

Współpraca samorządów z lokalnym rolnictwem i przemysłem, co umożliwiło efektywne wykorzystanie odpadów i biomasy.

Sztandarowym szwedzkim paliwem stały się odpady komunalne stosowane w miejskich systemach energetycznych. Ich użycie wymagało zmiany w podejściu do odpadów, które ze względu na swoją postać często deponowane były na składowiskach. Były również gromadzone w wyrobiskach po żwirowniach, ze względu na pozostającą po wydobyciu żwiru glinę, która w naturalny sposób stanowiła barierę dla wód przeciekowych w ich migracji do wód gruntowych.

Jakie są efekty środowiskowe i ekonomiczne wdrożenia biogazowni oraz spalania odpadów komunalnych?

Środowiskowe: Redukcja emisji CO₂ i innych zanieczyszczeń, ograniczenie składowania odpadów, produkcja bionawozów.

Ekonomiczne: Zmniejszenie kosztów utylizacji odpadów, lokalna produkcja energii i ciepła, nowe miejsca pracy w sektorze OZE.

Dodatkowo: Biogazownie umożliwiają zagospodarowanie odpadów rolniczych i komunalnych, a spalarnie odpadów są częścią systemu gospodarki obiegu zamkniętego.

Unia Europejska systematycznie wprowadza różne mechanizmy polityczne, by ilość odpadów kierowana ostatecznie na składowisko była jak najmniejsza. Już od początku tego stulecia zabroniono składowania zmieszanych odpadów komunalnych. Zjawiskami sprzyjającymi politycznym decyzjom w tym względzie były wzrastające ceny surowców, paliw, energii oraz dyskusje na temat klimatu. Konieczne jest zatem świadome podejście do kwestii zagospodarowania odpadów „u źródła”, czyli u konsumentów. Sposobem na motywowanie społeczeństwa do racjonalnego podejścia do sprawy odpadów może być na przykład system kaucji na opakowania oraz opłat związanych z dostarczaniem opakowań do odpowiednich punktów skupu a także kwestia świadomego i rzetelnego sposobu segregowania odpadów.

Jakie są największe różnice między sytuacją energetyczną Szwecji a Polski?

Struktura miksu energetycznego: Szwecja opiera się w dużej mierze na OZE (hydro, wiatr, biomasa) i energetyce jądrowej, podczas gdy Polska wciąż bazuje głównie na węglu.

Udział rolnictwa i powierzchni leśnych: W Szwecji lasy stanowią 68% powierzchni, w Polsce ok. 31%. To wpływa na dostępność biomasy.

Koszty ETS: W Szwecji są zerowe, w Polsce to ok. 38 mld PLN rocznie.

Poziom rozwoju sieci ciepłowniczych: Szwecja ma rozbudowaną infrastrukturę, Polska dopiero nadrabia zaległości.

Skala i gęstość zaludnienia: Szwecja jest krajem rozległym, ale słabo zaludnionym, co wpływa na logistykę i model dystrybucji energii.

Jakie są mechanizmy sterowania popytem na energię w Szwecji?

Dynamiczne taryfy za energię – ceny energii zmieniają się w zależności od pory dnia i obciążenia sieci, co motywuje odbiorców do przesuwania zużycia na tańsze godziny.

Automatyka pogodowa – systemy sterowania poborem ciepła w budynkach w zależności od warunków atmosferycznych.

Edukacja i wsparcie dla prosumentów – zachęty do produkcji energii na własne potrzeby i sprzedaży nadwyżek do sieci.

Proces transformacji energetycznej w Szwecji zaczął si ę w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku, w Polsce w zasadzie trwa od kilku lat, czyli jesteśmy na początku zmian. Tylko, że jesteśmy w Polsce w nieco lepszej sytuacji, możemy uniknąć błędów popełnianych przez torujących drogę, a w zasadzie korzystać z najlepszych wzorców. Dzisiaj problem transformacji energetycznej nie dotyczy tylko energetyki, ale wiązany jest z problemami klimatyczno-środowiskowymi. W efekcie energetyka wpisana została do katalogu spraw zrównoważonego rozwoju. Podsumowując należy podkreślić, że w Szwecji ogromne znaczenie ma energia uzyskiwana z różnego rodzaju paliw (często traktowanych jako odpady), podlegających rygorystycznej i rzetelnej kontroli państwa, czyli polityków, którzy ponad podziałami rozumieją znaczenie konsekwentnej strategii energetycznej kraju w perspektywie długofalowej, nie ograniczonej długością mandatu parlamentarnego. Ważne tylko, aby paliwo było niekopalne i lokalne oraz by przeprowadzić wszystkie te zmiany systemowe a nie tylko ich część.

W Polsce zaczynamy rozumieć, że decentralizacja energetyki i jej rozwój w lokalnych społecznościach może spowodować, że ceny energii i jej dystrybucji dla użytkowników końcowych będzie niższa, ale co ważniejsze, bezpieczeństwo i pewność dostaw energii będzie zależna tylko od konsumentów a sposób w jaki będzie ona realizowana nie będzie szkodził środowisku.

Artykuł powstał w ramach kampanii edukacji ekologicznej realizowanej w ramach zadania „Rozwój energetyki rozproszonej opartej o odnawialne źródła energii w Mieście Kalety” nr FESL.10.06-IZ.01-084A/23 w ramach Programu Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027 Priorytet FESL.10 „Fundusze Europejskie na transformację” Działanie FESL.10.06 „Rozwój energetyki rozporoszonej opartej na odnawialne źródła energii”