Wiemy, że wzmacniając naturalny efekt cieplarniany planety powodujemy wzrost temperatury jej powierzchni. To, jak duży on będzie i jakie będą tego następstwa, zależy od scenariusza przyszłych emisji gazów cieplarnianych. Ponieważ długo zwlekaliśmy z wejściem na drogę ochrony klimatu, niektóre konsekwencje są już nieuniknione, a im mniej skuteczne działania podejmiemy, tym konsekwencje te będą poważniejsze. W skrajnym przypadku – katastrofalne.

Naturalne konsekwencje

Kryzys klimatyczny spowodował wzrost średniej globalnej temperatury i prowadzi do częstszych przypadków skrajnie wysokich temperatur, które nazywamy falami upałów. Wyższa temperatura może zwiększać umieralność, zmniejszać produktywność i powodować szkody dla infrastruktury. Najmocniej ucierpią na tym słabsi członkowie społeczeństwa, tacy jak osoby starsze i niemowlęta. Wyższe temperatury spowodują także geograficzne przesunięcie stref klimatycznych. Zmiany te wpływają na rozmieszczenie i liczebność wielu gatunków roślin i zwierząt, które już teraz znajdują się pod presją związaną z utratą siedlisk i zanieczyszczeniem środowiska.

Zagrożone jest zachowanie i cykl życia gatunków zwierząt i roślin. To z kolei może przyczynić się do zwiększenia liczby szkodników i gatunków inwazyjnych, a także częstszego występowania niektórych chorób u ludzi, może dojść do zmniejszenia plonów oraz rentowności działalności rolnej i produkcji zwierząt, a także do osłabienia zdolności ekosystemów do zapewniania ważnych usług i dóbr (takich jak dostarczanie czystej wody lub chłodnego i czystego powietrza).

W tym artykule przeanalizujemy skutki zmiany klimatu w Polsce i spróbujemy zgodnie z definicją dobrej praktyki adaptacyjnej stworzonej w ramach projektu Klimada 2.0, przedstawić przykłady takich działań do wdrożenia w Gminie Kalety.

Szczegółowe skutki zmiany klimatu w Polsce

1. Wzrost temperatury

• Średnia temperatura w Polsce wzrosła o ponad 2°C od lat 50. XX wieku, co jest wyższe niż globalny wzrost (ok. 1,3°C). W ostatnich dekadach liczba dni z temperaturą powyżej 30°C wzrosła z 3–4 do ponad 10–14 rocznie, a w niektórych latach nawet ponad 20.

• Zimy stały się łagodniejsze, coraz częściej z dodatnimi temperaturami, szczególnie na zachodzie kraju. Pokrywa śnieżna utrzymuje się coraz krócej, a liczba dni z pokrywą śnieżną spadła miejscami do kilkunastu dni rocznie.

2. Ekstremalne zjawiska pogodowe

• Fale upałów są coraz częstsze i bardziej intensywne.

Wzrost temperatury powoduje także częstsze występowanie gwałtownych burz, nawalnych opadów oraz gradobić.

• Powodzie: W latach 1997–2012 w Polsce wystąpiło 9 powodzi, które dotknęły blisko 370 tys. ludzi i spowodowały śmierć 113 osób. Koszty zjawisk ekstremalnych w latach 2001–2011 wyniosły łącznie 56 mld złotych. Powódź z września 2024 r. kosztowała 13 mld złotych.

• Susze: Coraz częstsze i dłuższe okresy suszy stanowią poważne zagrożenie dla rolnictwa. Niedobory wody prowadzą do spadku plonów, destabilizacji rynków rolnych i wzrostu cen żywności. Susza to nietypowy i przejściowy deficyt dostępności wody spowodowany jednoczesnym brakiem opadów i zwiększonym parowaniem (wynikającym z wysokich temperatur). Jest to zjawisko odmienne od niedoboru wody, czyli strukturalnego, całorocznego braku słodkiej wody, wynikającego z jej nadmiernego zużycia. Przewiduje się, że przy wzroście średniej temperatury na świecie o 3°C susze będą zdarzały się dwukrotnie częściej. W związku z częstszymi i cięższymi okresami suszy wydłuży się sezon pożarowy, a pożary roślinności będą intensywniejsze, zwłaszcza w regionie śródziemnomorskim. Zmiana klimatu powoduje także poszerzenie obszaru narażonego na ryzyko wystąpienia takich pożarów. Regiony, które dotychczas nie były zagrożone pożarem, mogą stać się obszarami ryzyka.

3. Zmiany w ekosystemach i bioróżnorodności • Przesunięcia okresów wegetacyjnych roślin, zmiany migracji i zachowań zwierząt. Wiele gatunków jest zagrożonych wyginięciem z powodu szybkich zmian warunków środowiskowych.

• Zmiany w składzie gatunkowym lasów, łąk i mokradeł. Wzrost temperatury sprzyja rozprzestrzenianiu się gatunków inwazyjnych i szkodników.

4. Problemy z dostępem do wody

• Spadek poziomu wód gruntowych i rzek, szczególnie w centralnej i wschodniej Polsce. Niski poziom rzek Warty i Cybiny jest przykładem lokalnych skutków.

• Zagrożenie dla zaopatrzenia w wodę pitną oraz dla przemysłu i rolnictwa.

5. Wpływ na rolnictwo

• Susze, powodzie i zmiany w rozkładzie opadów utrudniają planowanie prac polowych i prowadzą do strat w uprawach.

• Zmiany klimatu powodują wzrost ryzyka występowania chorób roślin i szkodników.

6. Wpływ na zdrowie publiczne

• Wzrost liczby zachorowań na choroby układu oddechowego i krążenia, szczególnie podczas fal upałów.

• Rozprzestrzenianie się nowych chorób zakaźnych i alergii, związanych ze zmianą warunków klimatycznych.

7. Wpływ na miasta i infrastrukturę

• Częstsze podtopienia i zalania w miastach, przeciążenie kanalizacji podczas intensywnych opadów.

• Wzrost temperatur w miastach prowadzi do tzw. efektu miejskiej wyspy ciepła, co zwiększa zużycie energii na chłodzenie budynków.

8. Wzrost poziomu mórz

• Podnoszenie się poziomu Bałtyku stanowi zagrożenie dla polskiego wybrzeża, infrastruktury portowej i terenów nadmorskich.

9. Ekonomiczne skutki zmiany klimatu

• Prognozy wskazują, że do 2050 r. Polska może tracić nawet 124 mld zł rocznie z powodu skutków zmian klimatu, co stanowi ok. 2,2% PKB.

• Wzrost kosztów ubezpieczeń, napraw infrastruktury, ochrony zdrowia i adaptacji do nowych warunków. Dobra praktyka adaptacyjna, zgodnie z definicją przyjętą w ramach projektu Klimada 2.0, to każde pojedyncze lub zespołowe działanie służące ograniczeniu, lub likwidacji skutków zmian klimatu w sposób zrównoważony dla środowiska oraz życia społecznego i gospodarczego, będące jednocześnie wzorcowym przykładem adaptacji możliwym do zastosowania w podobnych warunkach w innym miejscu. Określenie to obejmuje wszystkie kategorie działań, które w skuteczny sposób pozwalają na osiągnięcie wyznaczonego celu adaptacyjnego, przy czym nie powodują negatywnych skutków w środowisku, życiu i działalności człowieka. Istotnym jest, aby to były dobre i sprawdzone sposoby radzenia sobie z obecnymi i przyszłymi następstwami zmian klimatu, możliwe do zastosowania także w innym miejscu. Przykłady działań adaptacyjnych możliwych do wdrożenia w Kaletach.

1. Gospodarka wodna i retencja

• Budowa i modernizacja zbiorników retencyjnych oraz małej retencji (stawy, oczka wodne, rowy retencyjne).

• Zwiększanie powierzchni biologicznie czynnych (np. łąki kwietne, parki, ogrody deszczowe), które magazynują wodę i ograniczają skutki suszy oraz podtopień.

• Wdrażanie systemów zagospodarowania wód opadowych (np. zbieranie deszczówki do podlewania zieleni miejskiej).

2. Zielona i niebieska infrastruktura

• Sadzenie drzew i tworzenie zielonych korytarzy w mieście, co obniża temperaturę i poprawia jakość powietrza.

• Zielone dachy i ściany na budynkach publicznych oraz prywatnych.

• Ochrona i odtwarzanie terenów podmokłych oraz lasów.

3. Adaptacja w rolnictwie i leśnictwie

• Wprowadzanie upraw odpornych na suszę i wysokie temperatury.

• Zmiana terminów siewu i zbiorów w odpowiedzi na przesunięcia okresów wegetacyjnych.

• Zróżnicowanie gatunków drzew w lasach, aby zwiększyć ich odporność na choroby i szkodniki.

4. Infrastruktura i planowanie przestrzenne

• Modernizacja systemów kanalizacyjnych, aby były odporne na intensywne opady.

• Budowa przepuszczalnych nawierzchni (np. parkingi, chodniki), które ograniczają spływ powierzchniowy wody.

• Wzmocnienie mostów i dróg, aby były odporne na ekstremalne warunki pogodowe.

5. Edukacja i zaangażowanie społeczne

• Kampanie informacyjne o oszczędzaniu wody i energii.

• Programy edukacyjne w szkołach dotyczące zmian klimatu i działań adaptacyjnych.

• Wspieranie lokalnych inicjatyw ekologicznych (np. wspólne sadzenie drzew, zakładanie ogrodów społecznych).

6. Ochrona zdrowia publicznego

• Tworzenie miejsc schronienia przed upałem (np. klimatyzowane przestrzenie publiczne).

• Systemy ostrzegania przed ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi.

• Monitorowanie jakości powietrza i informowanie mieszkańców o zagrożeniach.

Pokazanie praktyk poprzez konkretne przykłady działań może być inspirujące dla władz samorządowych, przedsiębiorstw i osób prywatnych mierzących się ze skutkami zmian klimatu.

Plan działań adaptacyjnych dla Kalet może być wdrażany etapami, z udziałem mieszkańców i lokalnych instytucji. Kluczowe jest połączenie inwestycji technicznych (retencja, infrastruktura, zieleń) z edukacją i zaangażowaniem społecznym. Takie podejście zwiększy odporność miasta na skutki zmian klimatu i poprawi jakość życia mieszkańców.

Artykuł powstał w ramach kampanii edukacji ekologicznej realizowanej w ramach zadania „Rozwój energetyki rozproszonej opartej o odnawialne źródła energii w Mieście Kalety” nr FESL.10.06-IZ.01-084A/23 w ramach Programu Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027 Priorytet FESL.10 „Fundusze Europejskie na transformację” Działanie FESL.10.06 „Rozwój energetyki rozporoszonej opartej na odnawialne źródła energii”